Showing posts with label aklatan. Show all posts
Showing posts with label aklatan. Show all posts

Thursday, December 24, 2009

Natapos ko na ang LIbro ni Pinpin.

Katatapos ko lamang ipost ang Libro... ni Tomas Pinpin :-).  Ang susunod kong itineteklado ay ang diksiyonaryo nina Noceda at San Lucar.

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (259): Y

Nauna (259: U)

--259--


Y


Yacag, convidar, muñir,
yàang, amenazar,
yacap, abrazar, amarrar,
yaman, riqueza,
yàmò, gula,
yantoc, bejuco,
yàyà, convidar,
yayat, enflaquecer,
yàtà, parece que,
yocò, inclinar la cabeza,
yòpì, ollar,
iyac, gritar.

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (259): U

Nauna (256-259: T)

--259--


U


Uacàs, cabo, orilla, fin,
uacsi, echar de sí desechar,
uàlay, apartarse dejar,
uala, no haber ni tener,
ualis, barrer, escoba,
uani, pedir que hagan por sí,
uicà, palabra, lengua,
usà, venado,
ugat, raiz, vena,
unti, poco.

Nauna (256-259: T)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (256-259): T

Nauna (254-256: S)

--256--


T


Tàad, sembrar caña dulce,
taan, echar anzuelo,
taas, alto,levantar,
tabà, grosura,
tàbà, herir, cortar,
tabàc, alfange, cuchillada,
tàbag, añadir con agua fria,
tabang, agua dulce,
tabas, corrar vestido,
tàbì, con perdon,
tabì, orilla, cabo,
tabò, cucharon, para sacar agua,
tàbog, enfado,
taboboc, especie de arbolillo,
tabòy, recoger,
tabsing, salobre,
tabugui, la punta de la nalga,
tabul, crecer, hervir,
tacao, coloso, comilon, ladron,
tacbo, correr,
tacad, renuevos de caña dulce,
tacad, lancear de alto abajo,
taclid, pezear con anzuelo,
tàcas, huir,
tàcot, temer,
tactac, cabar, golpear,
tagà, natural, vecino,
tagà, cortar,
tagasà, especie de arbol,
taguilid, ladear,
tagò, esconder,
tàguì, remendar,
tahan, parar,
tahì, coser,
tahil, onza 10 reales de peso,
tahilan, viga,
tahip, cribar,
tàib, marea, penetrar,
talà, lucero, yerba olorosa,
talà, sellar,
talà, rezuncarse,
talabà, ostiones,
talagà, cosa diputada,
tàlàga, casco, estanque,
talaghay, mejora,
talahib, yerba alta,
talaquitoc, especie

--257--

de pescado,
tàlas, cortar zacate,
talastas, percibir, entender,
tàlì, atar,
talì, buche,
talicod, volver la espalda,
talim, acero, agusar,
talimang, engaño,
talìmoang, engaño,
talindang, salto ligero,
talindoua, usura de uno por dos,
talingid, esconderse,
talinhaga, metafora,
tàlo, vencer, porfiar,
talobò, crecer,
talonton, hilera,
talop, mondar,
taman, perseverar,
tamad, pereza,
tamban, sardina,
tambing, luego al punto,
tambobong, trox,
tamis, endulzar,
tamlay, cansancio con pereza,
tamò, aceite,
tamò, provecho,
tampal, bofeton,
tampalasan, bellaco,
tampa, enojo, desamparar,
tanan, buirse,
tanàn, todos,
tanao, mirar,
tandà, vejez,
tandà, señal, atender,
tandos, lanza,
tangbò, caña pequeña,
tangco, tocarse,
tanhali, medio dia,
tangal, desclavar,
tangap, recibir,
tangà, polilla,
tanga, abobado,
tangal, corteza de arbol,
tangan, asir, tener con la mano,
tangay, llevar el perro en la boca,
tangui, resistir, contradecir,
tangis, llorar,
tanquilis, ventaja que se da luchando,
tanso, cobre, laton,
tanim, plantar, odio,
tanod, guardar, centinela,
tanong, preguntar,
tanto, cierto, atender, entender,
taob, boca abajo,
taon, año,
taos, penetrar, atravesar,
tàpa, ahumar,
tàpa, igualdad en gasto ó trato,
tapang, animo,
tapat, recto, frontero, cierto,
tàpay, amasar,
tapayac, chato;
taquid, tropezar;
taquid, junta de costura,
tàpon, arrojar,
tarahan, pedir el que tiene boda,
tadhanà, encargo secreto,
tarì, nabaja de gallo, sarja, picar carne,
tadyang, costillas,
tasac, rotura larga,
tastas, descoser,
tastas, cortar,
tatac, cortar plata,
tatag, asentar,
tatag, poner gente en orden,
tataà, negar,
tàua, reir,
tàuag, llamar,
tauad, perdon,
tauas, piedra alumbre,
tauid, vadear, pasar,
tauo, hombre, convidar,
tauòn, pasmo tabardillo,
tày, suciedad,
tayabutab, tierra humeda,
taimtim, empaparse,
tayinga, oreja,
tayip, costura junda de ropa,
tàyom, color azul,
tìba, corta el plantano,
tay-tay, medir aceite,
tibàc, hinchazon de pantorrilla,
tibàg, desmoronarse,

--258--

tibay, fortaleza,
tica, intención,
ticà, cogear,
tical, palma montes,
tical, despeado, cansado,
ticatic, lluviamente,
ticlohod, arrodillarse,
ticlop, doblar,
ticom, cerrar boca ó pierna,
tigas, duro,
tigi, pescadillo,
tigpao, red como cucharon,
tigpas, cortar zacate,
tihaya, boca arriba,
tilà, escampar,
tìla, pinitos,
tila, parece,
tilad, rebanar,
tiltil, mojar como en salsa,
timbon, monton,
timbang, pesar á la banda,
tinào, trasegar,
tuba, vino etc.,
tinàao, morirse por peste,
tindac, acocear,
tindayag, estarse en pie,
tingà, plomo, estaño,
tìnga, hincarse,
tingà, medio tael,
tingalà, levantar los ojos,
tingà, zarcillos de muger,
tingig, voz,
tingin, mirar,
tìning, sentarse el licor,
tinis, voz clara,
tipac, cortar en pedazos,
tipan, concierto,
tipò, desdentado,
tipon, juntarse,
tiquim, probar,
tira, sobra,
tìri, ensuciarse sin querer,
tìric, hincar, caer de punta,
tisod, tropesar,
tistis, tela de palma, rasgar,
titic, escritura,
titig, clavar los ojos,
tiyim, empaparse, calar,
tucà, pico, cabecear de sueño,
tocol, igualdad, labrar oro,
tucso, tentar, preguntar,
togui, camotes,
togac, rana,
tulac, rempujar,
tolag, lanza,
tolobo, bien medrado,
tulog, dormir,
tulong, ayudar,
tulos, incesto,
tuloy, proseguir, aposentar, juntamente;
tuma, piojo,
tonaisa, el año pasado,
tungcol, pertenecer,
tungcol, baculo,
tongdo, una especie de arbusco,
tongol, bandera,
tongol, degollar,
tungtong, ponerse de pies tapadera,
tongo, concierto, ir derecho,
tongo, mirar abajo,
tonton, derecho explicar, referir,
to-ong, tina,
totoo, de veras,
tusoc, agujerear las orejas,
toua, alegria,
touad, inclinar el cuerpo,
touas, levantar por la punta,
toui, siempre,
touid, enderezar,
tubà, licor,
tuba, arbol, emborracharse,
tubig, agua,
tubò, crecer, ganancia,
tubo, caña dulce,
tuctuc, coronilla, golpear,
tugpa, bajar al pueblo,
tugtug, tocar,
tulad, imitar,
tulay, puente,
tulì, circuncidar,
tulig, aturdido,
tulin, ligereza,
tuling, desatinar,
tungayao, palabra mala,
tumbas, á cada uno tanto,
tunhay, levantar la cabeza,
tungalì,

--259--

uno, contra otro,
turing, decir, exponer,
tuyò, seco,
turò, enseñar, encaminar.

Nauna (254-256: S)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (254-256): S

Nauna  (253-254: Q)

--254--


S


Saad, avisar, vedar,
sabàt, atajar,
sàbat, labores en petate,
sabay, á la par,
sabi, decir,
sabit, colgar,
sabog, sembrar,
sabong, pelear gallos,
sabonot, arrancar,
saboy, arrojar agua, con la mano,
sabsab, pacer apacentar,
sacag, redecilla entre dos palos,
sacal, apretar por el pescuezo,
sacày, cabalgar,
sàcong, estar con muchas ocupaciones,
sacsi, testigo,
sacua, pié de plátano,
sacuil, sacudir arrojar,
sàyà, la 16 parte de á más,
saguisag, divisa,
saguing, plátanos,
sagoy, tocar, tropezar,
sagpang, morder, asir,
saguan, remo,
sahog, cocer cosas juntas,
sahot, prometer,
saing, guisar, cocer,
sala, defecto, pecado,
salà, celosia, enrejado,
sàlà, colar,
salà, lesion, desconcierto,
sàlao, represar el agua,
salacsac, alestar, alestar,
salag, tener á la que pare,
salanta, pobre, mendigo,
salap, derechos de ministros,
salàpàn, 9, á más de peso,
salapang, #sga de pescar,
salat, carecer, falta,
salauag, varas del tec#o,
salaysay, declarar,
salin, trasladar,
salisi, herrarse, no encontrarse,
salita, referir historia,
salubong, encuentro,
salonga, subir cuesta,
salop, ganta,
salot, peste,
sàma, acompañar,
samà, maldad, empeorar,
samaya, ir á la parte,
sambilla, nombrar,
samat, hoja de buyo,
sambut, aparar con la mano,
sambulat, esparcir,
sampaga, flor como jazmin,
sapahà, peso de 4 granos de maiz,
sampay, tender, colgar,
samsam, saquear, robar,
sandal, arrimar,
sandata, armas,
sandali, de repente, presto,
sandoc, cucharon,
sanga, reparar el golpe,
sangal, desgajar,
sang-àng, caer sobre un palo,
sangcal, durezà de pechos,
sangcalan, tajon,
sangcap, aparejar,
sangpa, poner encimas,
sanga, rama,
sampaloc, tamarindo,
sapa, cibera de buyo,
sàpà, estero,
sàpao, anegarse brotar, florecer,
sapin, aforro,
sapo, almargar llevar en pal-

--255--

mas,
sapopo, sentarse en el regazo,
sapsap, modar pescadillo,
saoli, volver,
sàquit, trabajo, tormento,
saquit, enfermedad,
sariuà, fresca, verde,
sadsad, barar,
sasà, nips palma,
saua, pastidio,
saua, culebra,
sauan, mal de corazon,
sàuang, boca de rio ó camino,
sàyang, lastima,
sayao, danzar bailar,
sauay, proibir, vedar,
sayad, arrastrar,
saysay, explicar, ordenar,
sibà, comer golosinas,
sibac, rajar, hender,
siban, diferir,
sibasbi, inquietud de puerco,
sibol, brotar,
sico, codo,
sicsic, arestar, embutir,
sigao, descubrir, gritar,
sigang, cocer pescado carne,
sihi, marisco,
siit, las espinas, de la caña,
siit, corradillo, para pescar,
silà, comer carne ó pescado,
silang, salir el sol, estrella, etc.
silic, abuja corto,
silip, calar, empaparse,
sìlip, acechar,
silid, meter, aposento,
silao, deslumbramiento
silò, lazo,
silong, debajo,
silim, entre dos luces, anochecer,
simba, ir á misa,
sinantan, peso, pesar 10 cates,
sindac, espanto,
singa, rencilla de palabras,
singsay, apartarse,
singsing, sortija,
singà, sonar las narices,
singao, vapor,
singil, pedir, cobrar,
singit, esconderse, ingle,
sinsin, apretar, tupir,
sinungaling, mentir,
sipac, hender,
sipag, solicitud,
sipan, limpiar dientes,
sinta, amor, afición
siping, allegarse,
sipit, asir, apretar,
sipol, cortar á raiz,
sipon, romadizo,
sipòt, descubrir, asomar,
sipsip, chupar, siguil dar de codo,
siquip, angostar,
sìrà, destruir,
sisid, sambullir,
sisin, pollo,
sòal, palo clavado en tierra,
soàl, especie de arbol,
soàt, desmentir, convencer,
sobong, caer de hocicos,
suboc, cortejar una medida con otra,
sùcò, medio cate, rendirse,
sucsoc, iapar, meter,
sogabang, inclinado de cuerpo,
suhol, cohecho; soborno,
sohot, aplacar con dadivas,
sòlam, bordar, labrar,
solid, especie de almeja,
soliyao, escudilla,
sòlo, cosa doblegada,
solô, deslumbrar cañuelas,
sulong, empujar, ir adelante,
sombò, candil, lampara,
sumbong, acusar,
sundang, cuchillo,
sonday, al sosayo, ladea -

--256--

miento,
sondo, buscar,
sangquit, coger con garabato,
sònò, vivir en casa de otro,
sunog, quemar,
sunong, cargar en la cabeza,
sunungan, rodete,
sunod, seguir,
soob, zahumar,
soot, meter,
sùrot, chinche, meterse algo en los ojos,
sùso, teta, encender,
susò, caracol,
sosoui, especie de pescado,
souag, cornada,
souat, sembrar escarbando,
subasub, caer de ojos,
subaybay, echar el brazo sobre otro,
subsub, postrarse,
sùbò, meter en la boca,
subò, espina,
sùca, bomito,
sucà, vinagre,
sucab, rencor, agacharse;
suclay, peine;
sugat, herida;
sugba, abalanzarse, meterse;
sulat, escribir;
suman, comidilla de arroz;
sumbali, degollar,
sumpà, maldecier,
sumpit, ayuda, cerbatana,
sudsud, desmentir convencer,
susì, candado, cerrar,
suuì, cogollo, renuevo,
suyò, sugetarse, ayudarse.

Nauna  (253-254: Q)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (253-254): Q

Nauna (251-253: P)

--253--


Q

Quibo, bullirse,
quilabot, miedo, granillos del cuerpo,
quilala, conocer,
quilang, vino de cañas,
quilao, carne en vinagre;
quidlat, relampago,
quilay, cejas,
quiling, ladearse,
quilò, torcerse, tuerco,
quibquib, roer,
quimot, trabajar,
quimquim, empuñar,
quindat, pestañear,
quinig, temblar,
quinis, relucir,
quinatí, cuajarse,
quipot, angostar,
quipquip, abrazar,
quidlat, relampago,
quiquig, escarbar las orejas,
quiquil, limar,
quita, buscar, mirar,
quità, los dos tu y yo,
quitang, pampano, pescado,
quitàng, cordel-

--254--

con anzuelos,
quitil, desojar,
quitid, angostar,
quitid, red larga,
quiapò, especie de yerba.

Nauna (251-253: P)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (251-253): P

Nauna (250-251: O)

--251--


P


Paa, pie;
paàga, madrugar;
pacla, saor de fruta no madura;
pàcò, clavar;
pacò, helechos;
pacpac, alas;
pagacpac, batir las alas;
pagal, cansancio;
pagatpat, especie de higos;
pacasam, aderezar pescado;
pagitan, en medio;
pag-uil, jabali ó puerco de monte;
pagui, raya pescado;
pagnacao, hurtar,
pagpag, sacudir;
pahàan, hácia los pies de la cama;
pahas, tortuga;
pahid limpiar;
pàhò, especie de fruta,
pain, cebo,
pais, tostar,
pait, escoplo, amargo
palabà, crecer,
palàbol, ración;
palàcà, rana,
paluca, lagartija grande,
palacol, hacha;
palagay, asentar,
palad, dicha, ventura, palmas,
palasan, bejuco,
palaspas, ramo de palma,
palatohat, #undidero,
palauacya, afrentar,
palay, arroz,
palayoc, olla,
pàli, porfiar,
palì, el vaso, trocar,
palibhasay, por cuanto, porque,
palihan, yunque,
pàlò; castigar, azotar,
palongpong, sembrados, orilla del mar,
palòpo, caballete,
palòs, anguila,
paligo, bañarse,
palosi, varas que atan el toldo,
pamingalan, vasar,
pamitac, grietas,
pamoyoc, cortar la cabeza, 
pamolos, clavo en el pie,
pamoy, espantajo,
pamundis; reventar,
pànà, flecha,
panagano, ofrecer, dedicar,
panagayo, panaghili, envidia,
panaghoy, suspirar,
panaginip, soñar,
panagusilao, poner la mano sobre los ojos para deslumbrarse,
panalang, calentarse,
panalangin, oración,
panambitan, canto trieste,
panao, partirse, desterrar,
panaog, bajar,
panaimtim, traspasar,
panayam, comunicar,
panàsila, sentarse,
panatili, toson, habituarse,
pandao, registrar lazos y corrales,
panday, oficial herrero,
pangadyi, rezar,
pangahas, atrevimiento, arrogancia,
pangalan, nombre,
pangalo, calambre,
pangaloquipquip, cruzar los brazos,
pangalubaybay,

--252--

ir por la orilla,
pangalumbaba, recostarse sobre las manos,
panganay, primogenito,
panganib, recelo, peligro,
pangao, cepo,
pangapul, betun,
pangayao, saltear,
pangayopapa, humillarse,
pangayaya, hacer daño,
pangalirang, flaqueza,
pangarap, sueño, visión,
pangibughò, celos,
pangil, colmillo,
pangilabut, temblar,
pangilin, enmarañarse,
pangilin, abstenerse, guardar,
pangimbolo, envidiar,
panginoon, señor, amo,
pangino, servicio,
pangiqui, temblar de frio,
pangit, retorcer,
pangologui, perder,
pangusap, hablar,
pangoling, volverse atras,
paniclohod, sentarse de rodillas,
paniuala, confianza,
pangpang, rivera, orilla,
pangus, chupar caña,
pangyari, poder, posible,
panhalotictic, canto de lagartija,
panhic, subir,
panibolos, proseguir, con tesòn,
paniin, estribar para levantarse,
panimdim, pensamiento,
panimpojo, sentarse en tierra,
panis, acedo,
panogot, guiar,
panolos, hurgunero,
patnogot, viento á popa,
panood, mirar,
paos, ronquera,
pantay, igual,
panying, andar como que se cae,
paonas, sacar fuego,
papà, poca corriente,
papà, rasgar la hoja del gabe,
papan, palo de que pende lo que tejen,
pàpan, pato,
paquinyig, escuchar, oir,
paquinabang, provecho,
paquinani, encomendar,
pàra, como parejo imitar,
parangalan, lactarce,
parirala, concordar, hacer paces,
parisucat, cuadrado,
paros, almejas,
padpad, corralillo de pescar, igualar,
pasan, cargar, llenar,
pasari, satirizar,
pàsò, quemazon,
pàsò, perol de barro;
pasoc, entrar,
pasolo, balleston para cazar, empujar,
patac, gota de licor,
patay, matar,
patda, liga,
patihaya, poner boca arriba;
patid, cortar,
patnogot, acompañar;
pauican, tortuga,
pauid, nipa, techar,
payag, conceder, consentir,
payapay, llamarle bruto, animal,
payat, desmedrado,
paypay, abanico,
payong, guarda sol,
piga, esprimir,
picàs, divieso, postemilla,
pigy, asentaderas,
pilac, plata, monepa,
pilay, cojo,
pìli, piñones de la tierra,
pilì, retorcer, retortijar,

--253--

pilì, escoger,
pilit, forzar,
piit, detener,
pinais, tortilla;
pintò, puerta,
pingan, plato,
pangi, paño serenero,
pipis, aprehensar,
piral, pellizcar,
pirol, liga que usan los plateros,
pìris, especie de arbol,
pisan, juntar todos,
pisang, partir, dividir,
piscal, pesquisar, coger,
pisil, apretar con la mano,
pita, apatecer,
pità, tierra baja aguachinosa,
pitagan, respetar,
pitahà, barruntar, sospechar,
pitas, desfrutar,
pitis, ajustado vestido,
pìtis, media ganta,
pitolon, encargar,
piyo, gota enfermedad,
pocol, tirar piedras,
pùgot, descabezar,
pula, colorear,
pòlò, isla, diez,
polò, buscar pedir,
polong, juntarse,
pùlot, coger,
pulòt, miel,
pulupot, cubrir asirse,
ponsò, monton de tierra,
pònò, principio,
ponò, llenar,
poot, enojo,
popò, descarnar el cangrejo,
pongos, cortar parte del cuerpo,
popol, coger flores,
porol, embotarse,
podpod, despuntar,
poson, la punta de la barriga,
posong, soberbio, desvergonzado,
potat, especie de arbol,
pùtol, cortar,
putòl, manco,
potong, paño,toquilla,
pucpuc, macear,
pucao, despertar,
pugahan, palma del cabo negro,
pugay, raer, quitarse el sombrero,
pùsà, gato,
pusali, cieno, lodo,
pùsao, pescar muchos,
punit, romper,
pulid pulid, ostiones,
puri, buena fama, alabar,
pùti, coger flores,
putì, blancura,
putla, descolorido.

Nauna (250-251: O)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (250-251): O

Nauna (250: N)

--250--

O

Oang, escarabajo;
obi, camote;
obò, trasplantar;
obò, tocer;
obod, palmito;
ocab, morder;
ogbos, cogollo;
ogòy, menearse;
ohao, sed;
ohay, espiga;
ola, pedir, importunar;
olac, debanar;
olàn, lluvia;
olàng, camarón;
olas, sacar al fuego;
olì, volver;
olìa, huérfano;
olipas, cortar al soslayo;
olo, cabeza;
olog, destruir, pueblo;
olong, llegar al oido;
olopong, junta de jente;
olol, loco;
omang, armar lazos;
omit, sisar;
onan, almohada;
ona, primero, adelantarse,
opa, jornal;
opasala, murmurar;
opat, estancar chisme;
orali, inatar;
osap, hablar;
osig, seguir;
osisa, ave riguar;
osong, llevar en palanca;
os os, bajar, desli-

--251--

zar;
otang, deuda;
otos, mandar;
ot-ot, chupar, paladear;
ouang, llorar el niño;
ouay, bejuco;
oui, volver;
oyam, mofar.

Nauna (250: N)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (250): N

Nauna (250: M)

--250--

N


Nacnac, enconarse;
nanòt, perficionar;
naman, tambien;
nànà, materia;
nanao, asar en rescoldo; crecer, vivir;
nasà, desear;
nanà, ofata;
nàyon, pago;
ngànga, mascar;
ngangà, abrir la boca;
ngani, cierto;
ngayon, ahora;
ngisi, gestos, mostrar los dientes;
nguyà, rumiar, mascar;
nipis, adelgazar;
niyòg, coco.

Nauna (250: M)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (250): M

Nauna (248-250: L)


--250--


M


Mahal, precioso, caro;
malamas, comprender, aprehendedor;
malì, trabucarse, herrarse;
mamà; mascar;
mamin, buyo;
màmà, tio;
mamaya, de aqui á un poco;
màna, heredar;
manuc, gallina;
manugang, yerno;
masid, experimentar;
mata, ojos,
matay, morirse;
may, tener, haber;
mura, afrenta, bajo, vil;
muchà, cara, asemejarse;
mulà, salir, proceder;

Nauna (248-250: L)


Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (248-250): L

Nauna (247-248: I)

--248--


L


Laan, aparejar, prevenir;
labà, logro, crecer;
laban, contradecir;
labangan, comedero de puercos;
labas, salir, sacar;
làbay, aspar, madera;
làbi, labios;
labì, sobrar;
labnao, ralo como atole;
labò, enturbiar;
lacar, caminar á pie;
lacàs, fuerza;
laclac, beber;
làcò, mercaduria;
lagà, coser en agua sola;
lagac, dejar quedarse;
lagas, desojar, caerse la oja;
lagari, aserrar;
lagay, estado, modo, costumbre, poner;
laglag, caersele algo;
lagnat, calentura;
lagoc, tragar tragos;
lagom, emparejar;
lagoslos, ruido de agua que cae;
lagot, romper, estaltido;
lagpac, derribar en tierra;
lagquit, pegajoso;
lagyò, de un nombre;
lahat, todos;
lahoc, mezclar;
lait, afrentar, abatir, empeorar;
lalaqui, macho;
lalang, inventar, trazar;
lalim, hondo;
làlò, mas;
lamat, esparcir como ojas;
lamac, regalo que traen de bodas;
lamàn, sustancia, medula;
làmang, solamente;
lamas, manosear;
lambut, ablandar;
lamig, enfriar;
lamiyo,

--249--

especie de madera;
lamòc, hacer pedacitos,
làmon, tragar;
lamoyot, embaucar;
langis, aceite;
langba, crecer, medrar;
landày, montaràz, pescadillo;
lando, al feñique,
lancàp, voirse;
langit, cielo;
lango, emborrachar;
langod, medrar las plantas;
lantà, lacio, marchito;
làpà, descuartizar;
lapac, desgajar, descoyuntar;
lapag, asentar;
lapad, ensanchar;
làpat, encajar;
lapàt, hender;
làpi, desgajar, descuartizar;
làpis, cuadrar piedras, maderas;
làpnit, despegar;
laqui, crecer;
larauan, imagen, retratar;
ladlad, despegar, estender;
laro, juego;
lagsac, destruir, descomponer;
lason, ponzoñar;
latag, entender, desemvolver;
laug, tomar puerto, abrigarse;
laung, colgar;
lauit, colgar de alto;
lauon, mucha há detenerse;
làyag, vela;
làyö, lejos;
laylay, colgar;
libac, escarnecer;
liban, dilatar;
libàn, sino es de fuera de que;
licas, enroscar;
licas, volver despachado;
licàs, mostrar los quilates;
licmo, escutarse;
licop, barrena;
licsi, ligereza;
liay, rehuir el cuerpo;
libàg, crecer la morisqueta;
libas, especie de madera;
libàto, especie de yerba,
libog, lujuria;
lico, torcido;
ligàng, agua trastornada;
ligao, pasearse;
ligào, herrarse;
ligaya, alegria;
lihis, apartarse;
lilim, sombra;
lilo, traidor;
liloc, esculpir;
lìmang, herrarse en la cuenta;
limid, comer á escondidas;
limit, espesar;
lilim, anublarse;
limot, olvidar;
limpas, decinacion;
linang, limpieza de sementera;
linao, claro sereno;
lincod, servir;
linquis, enroscarse;
linga, ajonjoli;
lingid, ocultar;
lingon, mirar atras;
linugao, papas;
liping, desvanecimiento de cabeza;
litao, descubrirse sobre el agua;
liuag, dificultad;
liuanag, claridad, resplandor;
liuat, embarsa;
liuayuay, esclarecer, abrir el alba;
loang, ensanchar;
load, enlodar;
locan, almejas;
locloc, sentarse;
lucso, saltar;
lògao, culsar;
lugod, placer, gusto;
lulon, arrollar;
lònao, ralo en lo liquido;
longos, punta de tierra;
longsad, bajar;
lunod, ahogar; llevar la corriente;
looc, ensenadas;
lusong, abalanzarse saltar;
lusòng, mortero;
lutò, cocer;
loualhati,

--250--

descanso;
lubay, aflojar;
lubha, mucho;
louat, tardar;
lublub, revolcarse;
lubug, hundirse;
lucban, naranjo;
hìgà, materia pudricion;
lulan, carga;
lùmbà, correr aporfia;
lumbay, entristecerse;
lumbo, casco de coco;
lupig, robar;
lupit, abominar;
lunà, echar de la boca;
luas, salir rio abajo.

Nauna (247-248: I)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (247-248): I

Nauna (246-247: H)

--247--


I


Ibà, frutilla, agria;
ibà, otro;
ibàbà, abajo;
ibayo, de la otra parte;
ibig, querer, amar;
ibis, descargar;
ibo, ingar;
ibon, pajaro;
icao, tu;
icli, acortar;
igà,

--248--

sacarse;
igaya, desear; codiciar;
igui, bondad;
iguib, ir por agua;
ihao, asar;
ihi, orinar;
ilac, derrama;
ilaid, rallar;
ilang, desierto;
ilàn, cuantos;
ilao, luz alumbrar;
ilap, estrañarse;
ilapon, desentendido;
ilaya, arriba;
ilig, menear la vasija;
ilit, embargar; impedir;
ilò, mencarse;
ilog, rio;
ilong, narices;
impis, apretar el tejido;
impit, aprensar;
ina, madre;
inam, sabroso;
inat, desperezarse;
indac, baile de muger;
ingào, maullar;
ingat, guardarse;
ingay, ruido;
inguit, corage;
ingay, ruido;
inguit, coraje;
ingit, silvo;
inin, sazonar;
init, calor;
inum, beber;
ipà, cascara de arroz;
ipit, apretar;
iquit, bailar, dar vueltas, mirar de ojos;
irog, atraer con regalos;
isa, uno;
isalat, ligar, hechizo;
isda, pescado;
ising, manta negra;
isip, considerar;
isis, fregar, alisar, arbol;
ita, negrillo;
itac, cuchillo, machete;
itò, esto;
itim, negro;
itlog, huevo;
itmo, buyo;
iuà, daga;
iui, criar, arrendar;
iyag, sensualidad in malum;
iyot, dar de barrigadas.

Nauna (246-247: H)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (246-247): H

Nauna (245-246: G)

--246--


H

Haba, alargar;
habag, compasión;
habi, tejer;
habihin, quedarse;
habul, alcanzar;
habuit, tomar arrebatadamente;
hàlà, echar á bien ó á mal;
halaan, almejas;
haguis, tirar;
halac, exagerar;
halaga, valer;
halàl, elegir; escoger;
halang, atravesar;
halao, entre sacar;
halat, no llevar seguido;
hàlay, feo, torpe;
haligui, poste;
halili, sustituir;
hàlò, mesclar;
hàlo, mano de mortero;
halon, manción, alto;
halos, apenas, casi por poco;
hambal, triste, afligido;
hamac, vil, despreciado, bajo;
hamog, rocio;
hàmon, desafiar, provocar;
hàmo, anda vé;
hamoy, escampar;
hampas, azotar, aporrear;
hanap, buscar;
hapay, urdir;
hanga, término;
hangà, admirarse; alabar;
hangal, modorro;
hangin, viento; aire;
hango, sacar;
hanban, sosiego;
hanghang, picante;
handog, dadiva;
handolong, arremeter;
hani, entiendes;
hantac, frijolillos;
hapao, somero;
hapay, derribar;
hapis, tristeza;
ha-

--247--

pon, tarde;
harang, atajar;
harap, presencia;
hasà, aguzar;
hasic, sembrar;
hatid, llevar;
hatol, consejo; sentencia;
haua, participar, pegarsele;
hauas, buena disposición de cuerpo;
hauil, lanza;
hauòl hàuòl, sardinillas;
hayà, libertad, desemboltura;
hayag, público;
hayin, ofrecer;
hayoma, remendar la red;
hibo, embarnizar;
hicà, asma;
hicap, hechizo;
hicayat, enlabiar;
higa, acostarse;
higuit, estirar;
higop, sor er;
hila, arrastrar, tirar;
hilao, crudo, verde;
hilamos, lavar la cara;
hilatà, echarse descompuestamente;
hili, queja;
hilic, roncar;
hilig, recostarse;
hilis, partir, rebanar;
hilo, torcido atronado;
hilod, refregarse el cuerpo;
hilot, sobar;
himanman, despacio;
hinà, flaco, sin fuerzas;
hinang, soldar;
hinayang, lástima;
hinao, lavar las manos;
hinga, respirar;
hingao, achaque, indisposición;
hinguil, echar hácia otro;
hingin, pedir;
hinhin, modesto;
hinog, madurar;
hintay, aguardar;
hipà, desincharse;
hipag, cuñada;
hipon, camarones;
higuit, tejer, atar;
hiram, pedir prestado;
hirap, enfermedad; trabajo;
hità, muslo;
hitò, especie de pescado;
hiuà, cortar;
hiua, espantar;
hiualay, apartar;
hiyà, empacho, verguenza;
hiyào, gritar;
hocom, juez, justicia;
hugas, lavar, limpiar;
hòhò, derramar, vaciar;
hulà, adivinar;
hòlas, deshacerse la sal;
holhol, ladrar;
hòhò, subir, nacimiento;
hulog, caer, echar, derribar;
honghong, caidos los brazos;
hònos, suerte, entresacar;
hòngot, medio casco de coco;
hùpà, aplacarse;
hothot, sorber, chupar;
hutoc, doblegar;
houag, no, prohibiendo;
hubad, desnudar;
hubo, desnudo;
hucay, cabar;
hulì, postrero, tarde;
hunghang, necio;
husay, declarar, ordenar.

Nauna (245-246: G)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (245-246): G

Nauna (244-245: D)

--245--


G


Gàan, ligero, liviano;
gaby, noche;
gabi, camotes;
gacot, atar boca de cesto;
gàgà, travesear;
galimhim, aflicción;
gàlìng, proceder;
galìng, bueno;
galis, sarna;
galit, enojo;
galil, manilla de oro;
galitguita, cólera repentina;
gambàlà, ocioso;
gamgam, sisar;
gamit,

--246--


usar, echar mano;
gamot, medicina;
gandà, atabiar, logro doble;
ganid, cazador de presa;
ganit, duro, miserable;
gantí, retribución;
gapas, segar, cortar;
gàpì, desgajar;
gapos, amarrar;
gàsa, reprehender;
gàtang, 8 parte de una ganta;
gatong, atizar;
gauà, obra;
gàuad, dar;
gáuan, hechizo;
gaya, imitar;
gàyoma, hechizo;
gayno, asis;
guibà, derribar;
guicla, espantarse;
gu#ic, trillar;
guiit, colarse, entremeterse;
guilalas, admiración;
guilguil, coraje;
guilid, orilla;
guilit, cortar por redondo;
guìling, moler;
guilin, afición, amor;
guinao, frio;
guinbaua, alivio;
guinoo, noble;
guintò, oro;
guisi, romper;
guìtay, hacer tajadas, añicos;
guiba, volcarse;
gogol, gastos;
guhit, rayar;
gùlò, hechizo;
golò, enmarañado;
golong, rodar;
gomon, revolcarse;
gonamgonam, pesar, imaginar;
gonò, abundancia;
gutom, hambre;
gubat, conquistar, bosque;
gulang, envejecer;
gunità, hablar; hacer memoria;
gunting, tijeras;
gusi, tibor.

Nauna (244-245: D)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (244-245): D

Nauna (243-244: B)

--244--


D


Daan, camino;
dàba, olla grande;
dàga, tia;
dagà, raton;
dag-àn, apesgar, cargar;
dagdag, añadir;
dagasa, arreciar el viento;
dagat, mar;
dag-is, pujar;
daguit, coger abatiéndose;
dagsà, darala costa;
dahac, gargajear;
dahan, despacio;
dahas, brabeza;
dahilan, causa, escusa;
dahit, entablar;
dahic, barar;
arrastrar, embarcacion;
dahon, oja;
dàla, atarraya;
dala, llevar;

--245--

dalà, escarmentar;
dalao, visitar;
dàlam, casa de grande familia;
dàlang, arralar, dalangin, pedir arralar;
dalangin, pedir;
dalaua, dos;
dalità, sufrir;
damà, palpar, atentar;
damag, toda la noche;
dàmay, participar;
dambong, muñidor;
damdam, sentir;
dàmi, mu chedumbre;
damit, vestido;
damò, yerba;
dampot, tomar, asir;
dangcal, palmo;
dao, dice;
daorao, meter manao en el agua;
dapraosos, deslizar;
daos, cumplir;
dapà, caer boca abajo,lenguado;
dapit, de esta parte;
dàpit, ir por algo ó alguien;
daquilà, grande;
daquip, coger, prender;
dàrà, reñir;
daràs, azuela;
dati, antiguo, perseverar;
dating, llegar;
datay, enfermedad larga de asiento;
dàto, principal;
dauit, apartar, asirse;
danong, novio;
dayà, engañar;
dàig, zahumar;
daìg, vencer;
dayiti, allegarse;
daying, abrir pescado;
daiyng, pedir, rogar.
dicdic, moler, hacer polvo;
digàs, repilar el arroz;
diin, apretar con la mano;
dilat, abrir los ojos;
dili, no;
dilim, oscurecerse;
dilimin, especie de bejuco;
dilis, cuerda;
dìlis, pescadillo;
dingding, pared;
dingig, oir;
dini, aqui;
dipà, braza;
diquit, pegar;
dìrà, lagaña;
dìri, asco;
diyan, allí;
ducot, sacar con la mano,
dogaroc, docdohapang,
dulog, llegarse;
dolongan, especie de pescado;
dopoc, podrirse;
doon, aculla;
doong, tomar puerto;
duro, punzar;
douag, cobarde;
houong, proa;
dùchà, pobre;
dugtong, añadir;
dulang, mesa;
dulàng, minar;
dulas, resbalarse;
dumi, suciedad;
dungao, aso marse;
dunung, sabio;
durug, podrido, desecho;
durungan, en que se tomaban juramento;
dusa, pena;
duua, menos.

Nauna (243-244: B)


Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (243-244): C

Nauna (240-243: B)

--243--


C


Caalám-alàm, de repente;
cabal, encantado;
cabalitang, obrada de tierra;
caban, rebaño;
cabàn, arca;
cabig, atraer, defender;
cablao, hinchazon de vientre;
cabolos, una pieza de ropa;
càca, tio ó tia;
càcá, hermano mayor;
càcac, cacarear;
cacamàngan, alajas;
caen, comer;
cagat, morder;
caguitna, media ganta;
cahig, escarbar;
cahapon, ayer;
cahimat, aunque;
càhit, aunque
cahuy, arbol, leña;
càit, garfio;
calabit, retozar;
calacal, contratar;
calag, desatar;
calahay, gritos;
calanay, calang, cuna;
calap, madera;
calapinay, especie de arbol;
càlat, estenderse las plantas;
calàt, medida de cordel;
calatàs, papel;
calatang, especie de pescado;
cali, cabar;
calicot, raspar;
caligay, marisco pequeño;
maligquig, temblar de frio;
calinga, cuidar, ayudar;
càlis, espada;
calis, raspar;
calisquis, escama;
caliyat, especie de yerba;
caloloua, alma;
colongcot, encoger los hombros;
caloscos, follage de arcos;
càloy calong, llevar en brazos;
calumpit, especie de arbol;
camandag, ponzoña;
camay, mano;
ca-

--244--

manto, de aqui áun rato;
cambing, cabra;
camcam, arrebatar;
cámot, rascarse;
cam-yas, especie de fruta;
cànà, falsedad de un peso;
canà, poner la cosa en su lugar;
càngay, convidar;
cangcong, especie de yerba;
canomay, arbol que baña el viento;
cao-cao, meter mano en el agua;
caon, llamar, ir por algo;
capacá-àn, provecho;
capagcaràca, luego al punto;
capagcoan, luego al punto;
capal, grueso;
capatid, hermano;
capsi, almejas grandes;
capoua, entrambos;
carlit, sajar, sangrar;
carang, toldo, casi, amigo;
catam, asepillar;
catha, componer;
càti, libra;
cati, comezon lepra;
cating-an, olla grande;
catmon, una fruta agria;
caual-an, falta;
cauan, ato de animales;
cauày, llamar con la mano;
cauayan, caña;
cauil, anzuelo;
canir, garabato;
cauong, palma silvestre;
caycay, escarbar;
cayà-yatà, por tanto;
cayas, adelgazar bejuco;
cailan, cuando;
càyo, lienzo;
cayo, vosotros;
cayod, raspar;
cocad, escarbar;
coco, encaje;
cuco, uña;
cocot, descascarar;
cogon, yerba;
cuha, tomar;
cohol, caracol;
colam, hechizar;
culang, falta;
colàni, encordio;
colcol, escarbar;
colis, berzas;
comcom, apretar entre las manos;
conat, cori coso;
copit, plegar como bolsa;
copang, tercia parte de amas;
cupcop, aplicar algo al pecho;
cuto, piojo;
cotcot, zanja;
coton, arruga;
curot, pelliscar;
coycoy, escarbar;
coyom, cetrar, ple gar;
coyonpis, revenirse;
couan, el como le llaman;
cumbang; manto de muger;
cunding, medio cuartillo;
cusà, hacer de voluntad;
cuyapit, asirse.

Nauna (240-243: B)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (240-243): B

Nauna (239-240: B)

--240--


B


Baac, hender;
bàbà, barba;
babà, bajar;
babá, cargar á cuestas;
bàbag, puñada;
babàhan, antepecho;
babalà, decir;
bàbao, encima;
babàt, ceñir;
babayi, mujer;
babuy, puerco;
bàca, pel-ar, arrojar;
bacal, hierro;
bacàl, sembrar;
bacàm, ventosa;
bacas, señal, rastro;
bacbàc, descortesar;
baclay, caminar á pie;
bacoco, especie de pescado;
bàcol, cesto;
bacod, cerca, corral;
baga, ascua;
bàga, por ventura;
bagà, pulmon;
bagà, postema, hinchazon;
bagsic, poder;
bag-an, apesgar;
bag-ang, muela;
bagat, salir al encuentro;
bagcàt, miel, cocha;
baguin, yedra;
baguing, bejuco;
baguingbing, dar á la costa;
bàgo, nuevo con todo eso;
bagongnong, un pescado de concha;
bagoong, pescadillos en sal;
bagòt, enfado;
bagting, entirar campana;
bagyo, uracan;
bahagui, repartir;
bahan, viga;
bahala, cuidado;
bahao, sanar la herida;
bahày, frutilla, medio
balabato;
bahò,

--241--

hedor;
bait, entendimiento;
bàlà, amenaza;
bàla, fiado;
balabàg, culebra;
balabag, tirar á lo alto;
balabato, la mitad del amas;
balac, volver á pesar, á medir;
balàc, trompo;
balagat, hueso del pescuezo;
bolaga, espanto;
bàlam, detención;
bàlang, cualquiera langosta;
bàlagui, mezclar;
balaquid, enredamiento de pies;
balat, piel, cascara;
balat, lunar;
balatong, mongos;
balatong, interrupción, yerro;
bahày, poner á cuenta de otro, almejar;
bali, quebrarse;
balibago, especie de arbol;
balibol, agujerear;
balic, desdecirse, volver;
balicat, hombro;
balicong, almejas grandes;
baling, torcer, dar vueltas;
balingbaling, fruta conocida;
balinguay, especie de yerbas;
balintouad, bucitar;
balisa, prisa, inquietud;
balisaosao, estangurria;
balità, nuevas, fama;
baliti, atar las manos atras de arbol;
baloctot, encorvado;
baloqui, torcido, doblegado;
balòn, pozo;
bàlot, envolver;
bànac, lisa;
banàl, justo, desconcertarse;
banbàn, especie de bejuco;
bandàlà, derrama, compras;
ba-nga, pelear, combatir;
ba-ngal, desmochar, razgar;
bangbang, foso;
bangcà, embarcación;
bangcat, cesto;
bangà, cantarillo;
bàngao, moscardon, necio;
bangis, furia, braheza;
bango, olor bueno;
bangon, levantar;
bangin, despeñadero, cuesta;
bagsi, flauta;
banlat, pocilga;
banig, petate;
bano, casco;
baon, sepultura;
bàoy, mozar, zaherir;
banciàgà, estrangero;
bantà, trazar propósito;
bantay, centinela;
banto, aguar, templar;
bàpa, padre querido;
bapà, admiración;
bàquin ó baquit, pues, como, no obstante;
baquin, pues no vemos etc;
barbar, cuentas de oro;
barbà, barniz;
barlis, rayar;
barò, camisa;
baril, arcabuz;
ba-yà, decir, remedar;
basa, leer, basà, mojado;
basag, quebrar;
basahan, vestido viejo;
bàtà, muchacho;
batà, sufrir;
batas, atajar, descoser;
batày, asentar unas cosas sobre otras;
bati, saludar amistades;
bàting, capar;
bating, red para cazar;
batò, piedra;
baual, vedar, prohibir;
bàuas, quitar, menguar;
bauay, en-

--242--

redadera de flor blanca;
bàuòn, matalotaje;
bano, envidar;
baui, quitar, retratarse;
baybày, casta;
bayitang, escalon;
bayàngyag, mullir;
bayangbang, bledos;
bayao, cuñado;
bayad, pagar;
bayò, lamparones;
bicti, ahorcarse;
bigat, pesado;
bigày, dar;
bigas, arroz limpio;
bignay, especie de arbol;
bigquis, atar en manojo;
biguas, tirar hácia arriba;
bihàsa, habituarse;
bilad, tender al sol;
bilang, contar;
bilangò, prender;
bilàuo, hornero;
bihis, retribuir mudarse;
bilì, comprar;
bilibìd, revolver, rodear;
bilin, encomendar;
biling, dar vuelta;
bilis, arreciar el viento;
bìlo, hacer pilla, arrollar;
bilocao, especie de arbol;
bilog, redondear;
binayoyo, especie de arroz, arbol;
bingao, mellar;
bingi, sordo;
bìnit, es tirar el arco;
bìnìt, estirar, desarrugar;
binònò, arroz cocido en caña;
biroc, navihuelo;
bìrò, burla;
biary, especie de embarcacion;
bisaog, andar por río;
bisaclàt, desparrancado;
bintang, falso testimonio;
binting, algodón, dos reales;
bitol, pescar cangrejos;
bitac, grietas, hendedura;
bitànà, red para pescar;
bitag, lazo;
bitay, ahorcar;
biyabit, levantar de puesto;
biyayà, dadiva;
biyòas, baynilla, fruta de manglar;
bitbit, colgar, suspender;
bitin, colgar;
bitin, culebra;
bobò, derramar;
bòbó, fundir;
bòbo, nasa;
bobong, techar;
bochayo, conserva;
bocaocao, especie de lepra;
bocboc, carcoma;
boctol, torcido, corcobado;
bog-ong, envolver;
bognòt, negrillo;
bogsòt, cesto;
bohol, nudo;
bohos, derramar;
bol-ò, becerro;
bòlo, bello de fruta;
bolòc, podrido;
bolong, hablar entre dientes;
bolos, fisga para pescar;
bolòs, colarse, camaras, lanzadera;
bolosoc, caer de cabeza;
bolot, flecha;
bonggo, topar con algo;
bonsol, embrujado, flectu;
bonga, fruta;
bongò, calabera;
bondoc, montaña;
bonglò, tronchos;
bonsod, echar al agua la embarcación;
bonohan, corral para pescado;
bònol, arrancar;
bonòl, cascara de coco;
bontal, abatanar;
bontò, arrojar;
bótoyin, hidropico;
bontol, cola;
boò, entero, todo;
bòrro, echar

--243--

en sal;
borlong, varal, punzar;
bòsog, arco flecha;
bosòg, hartar;
bòsong, castigo;
botò, hueso;
bòual, arrancar de raiz;
bouan, luna, mes;
bollaug, zozobrar;
bònò, caña;
buaya, caiman;
buca, abrir;
bucar, ahu yentar gente;
bùcas, mañana;
bucàs, abrir;
buca-tol, buco, artejo;
bùcod, solamente;
bucod, exceptuar;
bùgas, espaular;
bugta, bugtong, unigenito;
bug-uas, desvastar;
buhat, levantar;
buhay, vida;
bulà, espumatajos;
bùlà, espantar;
bulabus, bulac, algodon;
bulaclac, flor;
bulag, ciego;
bulag, bulàlos, desperdiciar;
bùlay, considerar, contar;
bulày, frijoles;
bùli, bruñir;
buli, palma;
bulid, rodar, despeñarse;
buquid, sementera;
burùg, bubas, lepra;
busac, busaquet, asanar;
bungcal, escudriñar;
buni, empeine;
bulanin, caudar para tratar;
buti, hermoso, adornar;
bunay, á la banda;
buig, racimo;
bumis, tributo;
bùyà, hartarse.

Nauna (239-240: B)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (239-240): A

--239--

Indice de las raices que se hallan en este arte.

A


Abà, saludar, animar.
Abà, lamentarse
Ab áb, muesca;
abàng, alquiler embarcación;
abàng, aguar dar;
abat, salir al camino;
abò; ceniza,
abùt, alcanzar,
ac-àc, grazuar el cuervo;
acay, adestrar,
acdal, rempujar;
acò, fiar;
acò, yo;
acsam, amontonar basura;
acsana, desperdiciar;
acsiù, llevar en palanca;
ac-uàt, subir;
ad ya, defender;
ag-àg, cernir;
agao, arrebatar;
agpàng, encajar;
aguàs, lisa pescado;
ahàs, ahas, culebra;
ahon, desembarcar;
apartar algo del fuego;
ahit, afeitar,
alà, rancio;
alaala, memorias;
alaboc, polvo;
alac, vino sacado por alquitara;
alagà, cuidar;
alagào, sanca;
alagad, discípulo;
al al, limar los dientes;
alam, benigno, sabio liberal;
alamàng, camaroncillo;
alàmpày, paño echado al hombro;
alàng alàng, dudar, respetar;
alàp, rosar;
alas, cercenar;
alat, salado;
alatiit, rechinar;
alay, ofrenda;
ali, tiá coger á otro el lugar;
alibay, frocar sin interés;
aligasin, lisa pequeña;
alilà, cuidar;
alilis; aprensar cañas;
alinsangan, no estar en lo que piensa;
alinsangan, bochorno,
alipala, luego al punto;
alis, salir, irse;
alin, medir vasijas;
aliù, consuelo;
alò, á callar al niño;
aloc, convidar;
alon, olas;
alositha, encerrarse;
alos, golpear las olas;
ama, padre;
amac, casilla de prestado;
amàs, la cuarta parte de sapaha;
ambag, contribuir;
amù, balbuciente;
amò, amansar;
amò, mono;
amot, comprar cantidad;
amoy, oler;
ampat, estancar lo que corre;
ampon, amparar;
anac, hijo;
anan, manchas en el cuerpo;
anay, hormigas perniciosas;
anga, admiración;
angam, traer á la memoria;
angàm, canal en el mar;
angcac, hinchazon;
angcàt, atravesar mercancia;
anig, hedor, morisqueta;
angil, grunir, refunfuñar;
anglit, puchero;
angquin, favorecer;
ani,

--240--

cosecha;
ani ani, cortesia;
aninag, traslucirse;
aninao, divisar,
anino, sombra de hombre;
anito, adrear, superstición;
anlouagui, carpintero;
antac, dolor;
apao, aguas vivas;
apahap, corbina;
apad, dolor de hijada,
apat, cuatro;
apò, nieto;
apug, cal;
ápuy, fuego;
anuang, carabao;
anod, llevar la corriente;
anyò, modo, costubre;
arao, sol, día;
aral, enseñanza;
ari, hacienda;
asa, deseo;
asal, costumbre;
asaua, casados;
asic, vocinglera;
asim, agrio;
asin, sal;
aso, perro;
asò, humo;
asod, sucesión de golpes;
atang, cargar;
at ang, porque;
awà, misericordia;
anas, irse á pique;
auat, apartar;
auay, reñar,
anil, inquietud;
auit, cantar;
ayà, ama;
ayà, admiración;
ayày, espantar pajaros;
ayao, no quiere dar á cada uno;
ayàuan, pasivo del de arriba;
ayauàn, no lo sé;
ayò, defender, ayudar;
ayop, abatimiento, humilde;
ayiquil, enroscar;
airò, subir.

Saturday, December 19, 2009

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (235-238): Des & Con

Nauna (232-235: Kumpisal 10)


--235--

May maraming maraming uicà sa castila na con yaon ang idaiti sa canila itong catagang uicang des, ay anoanoman ang dating nacacahulugan niyong manga uicang yaon ay lubhang nagcacaiba, at dili nagcacaiba lamang cundi nababalic na totoo at ang caauay (con baga sa caauay) nang dating cahulugan ay siyang naguiguin cahulugan nila. Maaalaman din ninyong ualang bahala ito con maghalimbaua aco nang manga ilan?

Hacer, gumauà; datapoua,t, con yaong uicang yaong hacer ay samahan sa punò nitong catagang des, ay hindî na gumauà ang cahulugan, cundi bagcus ang cahulugan ay sirain ang gauà. Decir, mangusap; desdecir, baliquin ang ipinangusap. Enterrrar, magbaón: desenterrar, hocayin ang ibinaón. Pegar, magdiquit nang balangna, despegar pacnitin ang nadiriquit; coser, tomahî, descoser, tomastas nang natátahî, cargar, mag atang, descargar, mag ibis, techar, mag bobong, destechar, tastasin ang bobong, mandar, umutos, desmandar, isauay ang iniutos, embarcar, sumacay, desembarcar, magahon; empeñar, sumanla, desempeñar, tobsin ang sanla; enredar, golohin ang balang na, desenredar, saysayin ang nagugulo; aliñar, magligpit, desaliñar, iualat ang inaligpit, at gayon naman ang componer at ang descomponer. Ceñir, magbabat, desceñir, calaguin ang babat, armar; magsandata, desarmar, calaguin ang sandata; embocar, masoc sa uaua, desembocar, lumabas sa dagat;

--236--

plegar, magticlop, desplegar, bucadcarin ang natiticlop; botonar, icauit ang cansing, desbotonar, calaguin ang cansing, emparejar, pagpantayin con ang lupà caya,t, ang balang na, desemparejar, sirain ang pagcacapantay; cubrir, tacpan, descubrir, bucsan ang natatacpan ano man yaon; embriagar, langohin ang tauo, desembriagar, palinauin ang loob ó pauiin ang calangohan, atinar, natototo, desatinar, totoligtolig na ualang pagcatoto; enseñar, umaral nang balang na, desenseñar, umaral nang icapapaui niyong iniaral; aficionar, nauiuili, desaficionar, umilap ang loob; dorar, maghibò nang guintò desdorar, alisin ang inahibong guinto; concertar, con baga ang nagtotongo ay nagcayari, desconcertarse, nagcaualà; embarazar, mag doon nang nacasusucal, desembarazar, maghauan; lucido, maquinis, deslucido, namagpag ang quinis; igual, capantay, desigual, di capantay; semejante, camucha, desemejante, di camucha.

May tongmanong din naman sa aquin con ano cayà ang casaysayan nitong uicang castilang con, at ang maralas din namang nadiringig natin na bahagya man mangusap ang castila ay calangcap din itong catagang ito.

Ang dilan iguinagauà nang tauo nang balang na ay hindi masasaysay cundi itong uicang itong con, ang isama. Anong iguinagaua mo nito? con que hiciste esto? Alin cayang panulat ang isinulat mo nito, con que pluma escribiste esto? Itong palacol ang ipinutol co niyon, con esta hacha corté aquello; itong soplina ang inihampás sa caniya, con esta diciplina lo azotaron; ano cayang uicain co sa caniyang iamòamò, que palabra le diré con que ablandarlo ó amansarlo; ualâ acong ipagmimisa, no tengo con que decir misa; anong ipinatay mo sa caniya, con que lo mataste; ito ang itali mo diyan, con esto lo puedes atar, ó atalo con esto; may ibibili ca caya nang patos, tienes con que comprar zapatos; may doon din aco, bien tengo con que.

--237--

Subali may iba namang cahulogan itong uicang itong con, ay lubha ngan caraniuang turan sa pagsasama nang tauo at nang balang na. Isama mo itong sulat diyan sa isa, pon este libro con ese, sasamahan cata, iré contigo, sinong sasama sa aquin, quien ha de ir conmigo, sinong doroong casama niya, quien estaba con él. At cayà naman itong manga uicang ito casama calarò, causap at ang ibang ganganito ay maralas nacacatuturan sa castila nito ding uicang con.

Si Pedro ang casama co sa daan, con Pedro iba yo en el camino; sinong cainom mo, con quien bebiste; sinong caauay mo, con quien reñiste; sinong casugal mo, con quien jugaste; sinong calarò mo, con quien holgaste; sinong cabaca mo, con quien peleaste; sinong causap mo, con quien trajiste pleito; con baga ang gauang nagagaua ang sabihin; ay con ang gauang guinagaua ngayon ang sabihin naman ay di yatà con quien te huelgas, con quien bebes, con quien juegas, etc. Nasaysay na yaon na icalimang cabanata.

Sucat na,t, itahan co na itong gaua cong ito bista,t, marami pa ang manga uala dito niyong ibang maliliuag na sucat maibig din naman ninyong pagaralan anhin ang ibig co monang pagmasdan ang loob ninyo con maiibig cayà ninyo ito,t, con dili cayà. Subali con anhin anhin man ninyo, ay anong maalaman co pa sa inyo; datapoua,t, maibig naua,t, lingonin nang Panginoong Dios. Cayà yatà ang lahat na manga Santos na nanga sa langit ay parapara cong pinipintacasi sa Panginoong Dios na nilang ipaquiusap sa caniya ito mang gauang ito at ang lahat co mang gauà, at na niyang maibig amponin ualà mang icadarapat na icaibig nang alin mang gauà nitong tauong macasalanan. Ay ang bucod cong quinauiuilihang pintacasinin nang pagaampon dito sa gauang ito ay yaong coholiholihang Santong

--238--

ipinaquiquibilang nang Santo Papa sa manga Santos na si San Raymundo ang ngalan; at ang alaala co,y, saan pa di (anaquin) caaalangalanganan din nang Panginoong Dios nang balang manang hingin sa caniya nitong Santong ito, yayamang siya nga ang naholing napahayag na natantong catoto siya,t, calapitan nang Panginoong Dios, at con baga sa tauong magcacapatid ay siyang pinacabunsò ngayon, at di ang datnin pa,y, ang di calogdan. Cayà yatà hahayinan co siya ngayon nang isang munting auit hamac man ay puri nga ito doon sa paglalayag niyang yaon caguilaguilalas na iquinapagcamamanghan nang lahat na tauo magpasaan saan man.

Sa isang cutà, en un fuerte, ang bantay, la centinela, may natanao, ha descubierto, isang layag, una vela, todo el pueblo, ang sangbayanan, sa pangpang, en la ribera, nagcapisan, se han juntado, manood, á ver lo que era, daong dao, na may layag, navío dicen con vela, si tulin baga nang dauong ó que brava ligereza, nang maquita sa malapit, cuando le vieron de cerca, si San Raymundo pala, el gran San Raymundo, era, longmauig na, tomó puerto, at nag ahon, saltó en tierra, nangatotoyò ang damit, toda su ropa está seca, sa cacaban man ding dati, como si en la arca estuviera, bagsic bapa nang Dios, ó Dios, grande es tu potencia, nangguilal s ang lahat, todos admirados quedan, at ualan di gongmagalang, todos le hacen reverencia, tongmoloy na sa Simbahan, camino vá de la Iglesia, ay nagcabacas din nga, y quedan de él claras huellas, manga gauang daraquilà, grandes y estrañas proezas, naca pagcacamamanhan, que muy grande asombro diera; napipindan man ang pintò, aunque cerrada la puerta; nasoc na ualang bahalà, sin dificultad se entra; salamat nang ualang hangan, gracias se den sempiternas; sa nagpapapaguing Santo, al que Santos hace y premia.

Nauna (232-235: Kumpisal 10)

Librong pagaaralan nang manga Tagalog nang uicang Castilla (232-235): Kumpisal 10

Nauna (231-232: Kumpisal 9)

--232--


Ang icapulong utos nang P. Dios. El décimo mandamiento.


Nag nasá ca cayà nang ari nang capoua mo tauo? Has deseado la hacienda de tu projimo? Naibig mo cayà yaong pagnacauin? Deseaste hurtarla? Opan ang ibig mo,y, ang maparahan mo lamang? Por ventura era solamente tu deseo tener como él? Opan capanaghilian mo yaon, at ang uala cang ganoon? Por ventura era invidia porque no tenías otra cosa como aquella? Ang anoman cayang camahalan nang copoua mo tauo, opan pinag nasaan mong mapa sa iyo? Cualquiera cosa de valor y honra de tu projimo, por ventura la has deseado para ti? Todas estas preguntas quedan á discreción del Confesor que escoja etc. En el septimo mandamiento tratando de logros aquella palabra, paabà, del ordinario se tiene por lo mismo que patubò; pero otros le dan la significación que allí se puso, y les parece simbolizar con la signi-

--233--

ficación que esa misma palabra viene acerca del crecimiento de la luna y asi por la duda que hay para decir sin ella lo que allí se pretende se podrá decir asi?

Ini ibayinan mo nang iniibayinan taon taon patubò? Que es muy buena y clara palabra; y lo mismo dice la otra palabra allí puesta?

Pagbubuhat buhat nang utang con baga may diyang ca pang casalanan mo ay ibabala mo din ngayon sa aquin? Si por ventura, sabes de algún otro pecado tuyo, dimelo aqui luego?

Mag dalita ca anac co,t, iyong ubusin nang ubusing ipag salitá ngayong tambing sa aquin yayaman naaalaman mo nang dati na cahi mat madlang casalanan ang naibabala mo na ay bauat may tinitira cang iisa man lamang na casalanang daquila ay uala nang capacanan ang compisal mo at bagcus naguiguin bagong casalanang daquilà sa P. Dios? Ruegote hijo mío, que me digas aqui todos tus pecadas sin dejar ninguno, pues que ya sabes que aunque sean muchos los pecados que me hayas confesado, por el mismo caso que dejas por confesor algún pecado grande aunque no sea más de uno no es de provecho alguno la confesión más antes se hace un pecado nuevo grande?

Oo nga may linisan nga acong isang casalanan? Asi es que me dejé de decir un pecado?

Ay doon sa isang pagcocompisal mong sinondan nitong holi ay linisan mo din naman? Y en aquella otra confesión precedente á esta postrera dejastelo de decir también?

Cailan cayá yaong pagcocompisal mong yaong sinondan nitong holing pagcocompisal? Cuando fué aquella tu confesión inmediata á esta postrera confesión?

Yaong casalanang ipinag lilingid mo sa una ay ipinag compisal mo na caya? Aquel pecado que encubriste en tiempos pasados confesastelo ya?

--234--

Opan ipinag compisal mo lamang na di mo tinurang ipinag cailà sa iba mong pagcocompisal? Por ventura lo confesaste solamente sin decir que lo habías encubierto? Ay at di mo tinocoy ang pagbabadya na yao,y, ipinagcailà mo din? Porque no dijiste claro que lo habías encubierto? Opan ang manga casalanan mo ay pinag babauas bauasan mo con magcocompisal ca na ang iba,y, ipinag cocompisal mo sa isang Padre at ang iba,y, sa isa? Por ventura repartes tus pecados en las confesiones de manera que los unos confiesas á un Padre y los otros á otro? Ay capatid co pag ala alahin mo ang lahat mong casalanan hangan niyong pagcacaila mo niyang casalanang iyan? Hermano mío haz memoria de todos tus pecados que has hecho desde que encubriste ese pecado? At con baga caya capagca cristiano mo na, yaong pag lilingid mo nang casalanan, diyatá ang lahat mong casalanan capagca cristiano mo ay iyong pag buncalin din? Y si es desde que eres cristiano has siempre encubierto algún pecado según eso, haz memoria de todos cuantos pecados has hecho desde que eres cristiano?

Ay ma ang daya mo ay yaon na lamang na ipinangcailà mo ang ipinababago co sa iyong ipagcompisal? No pienses que solamente te mando confesar ahora de nuevo aquel que encubriste?

Hindi nga yaong lamang cundi ang lahat nang lahat na cahimat na ipagcocompisal mo ay oolin mo ding alaalahanin at oolin mo ding sasabihin sa pagcocompisal ano pa,t, di yaong na unang pagcocompisal mong lahat ay pagbabagbaguin mo din.

Magpacatapang ca, at ang dios ang tutulong etc.? Sea el pobre ayudado que lo há menester?

Aba manga sama, dili ang galing nitong manga tanong tanong at ang buti nang pagsasaysay nang isa,t, nang isa ay con itong lahat ay mapagaralan

--235--

ninyo ay dili cayà cayo sucat magcompisal sa Padre mang di marunong magtagalog; datapoua,t, may tongmanong sa aquin, con ano cayà ang catouiran niyong uicang descubriste, na nasisilid sa icasiam na utos nang Panginoong Dios, at ang marami rao ang ipinangungusap nang manga castilang ganganitong may des, bago di niya naaalaman. Cayà nga yatà yaaral co din yaon dito sa inyó at macá cayo may di nacaaalam nito.

Nauna (231-232: Kumpisal 9)

Lisensiya